మేఘదూతమ్ (మేఘసన్దేశః)

శ్లోకః హిత్వా తస్మిన్ భుజగవలయం శమ్భునా దత్తహస్తా క్రీడాశైలే యది చ విచరేత్పాదచారేణ గౌరీ । భఙ్గీభక్త్యా విరచితవపుః స్తమ్భితాన్తర్జలౌఘః సోపానత్వం కురు మణితటారోహణాయాగ్రయాయీ ॥ 1.63 ॥ పదవిభాగః హిత్వా తస్మిన్ భుజగ - వలయం శమ్భునా దత్త - హస్తా క్రీడా - శైలే యది చ విచరేత్ పాదచారేణ గౌరీ । భఙ్గీ - భక్త్యా విరచిత - వపుః స్తమ్భిత - అన్తర్జల - ఓఘః సోపానత్వం కురు మణి - తట - ఆరోహణాయ అగ్ర - యాయీ ॥ అన్వయః తస్మిన్ క్రీడాశైలే భుజగవలయం హిత్వా చ శమ్భునా దత్తహస్తా గౌరీ పాదచారేణ విచరేత్ యది ( త్వం ) స్తమ్భితాన్తర్జలౌఘః అగ్రయాయీ భఙ్గీభక్త్యా విరచితవపుః మణితటారోహణాయ సోపానత్వం కురు ॥ 1.63 ॥ ప్రతిపదార్థః తస్మిన్ క్రీడాశైలే = ఆ క్రీడాపర్వతమునందు భుజగవలయం = పాముల కంకణమును హిత్వా చ = వదిలిపెట్టి శమ్భునా = శివుని చేత దత్తహస్తా = చేయి ఈయబడినది ( అయిన ) గౌరీ = పార్వతీదేవి పాదచారేణ = కాలి నడకతో విచరేత్ యది = విహరిస్తున్నట్లయితే స్తమ్భితాన్తర్జలౌఘః ( త్వం ) = లోపల ఉండే నీటిని బిగబట్టిన వాడవు ( అయిన నీవు ) అగ్రయాయీ ( సన్ ) = ముందు నడచినవాడవు ( అయి ) భఙ్గీభక్త్యా = మెట్ల...

శ్లోకః ఉత్పశ్యామి త్వయి తటగతే స్నిగ్ధభిన్నాఞ్జనాభే సద్యః కృత్తద్విరదదశనచ్ఛేదగౌరస్య తస్య । శోభామద్రేః స్తిమితనయనప్రేక్షణీయాం భవిత్రీమ్ అంసన్యస్తే సతి హలభృతో మేచకే వాససీవ ॥ 1.62 ॥ పదవిభాగః ఉత్పశ్యామి త్వయి తట - గతే స్నిగ్ధ - భిన్న - అఞ్జన - ఆభే సద్యః కృత్త - ద్విరద - దశనః - ఛేద - గౌరస్య తస్య । శోభామ్ అద్రేః స్తిమిత - నయన - ప్రేక్షణీయాం భవిత్రీమ్ అంసన్యస్తే సతి హల - భృతః మేచకే వాససి ఇవ ॥ అన్వయః స్నిగ్ధభిన్నాఞ్జనాభే త్వయి తటగతే సతి సద్యః కృత్తద్విరదదశనచ్ఛేదగౌరస్య తస్య అద్రేః శోభామ్ హలభృతః అంసన్యస్తే మేచకే వాససి సతి ( శోభామ్ ) ఇవ స్తిమితనయనప్రేక్షణీయాం భవిత్రీమ్ ఉత్పశ్యామి ॥ 1.62 ॥ ప్రతిపదార్థః స్నిగ్ధభిన్నాఞ్జనాభే త్వయి తటగతే సతి = మెత్తగా నూరిన కాటుక కాంతి గల నీవు ఆ కొండ చరియను సమీపించినప్పుడు సద్యః కృత్తద్విరదదశనచ్ఛేదగౌరస్య తస్య అద్రేః = అప్పుడే ఖండించబడిన ఏనుగు దంతము వలె తెల్లగా ఉన్న కొండ యొక్క శోభామ్ = సొగసును హలభృతః = హలనును ధరించిన బలరాముడి యొక్క అంసన్యస్తే మేచకే వాససి సతి = భుజములపై ఉంచిన నల్లని బట్టలో ఉన్న ( శోభామ్ ) ఇవ = అందమును వలె స్తిమి...

శ్లోకః గత్వా చోర్ధ్వం దశముఖభుజోచ్ఛ్వాసితప్రస్థసన్ధేః కైలాసస్య త్రిదశవనితాదర్పణస్యాతిథిః స్యాః । శృఙ్గోచ్ఛ్రాయైః కుముదవిశదైర్యో వితత్య స్థితః ఖం రాశీభూతః ప్రతిదినమివ త్ర్యమ్బకస్యాట్టహాసః ॥ 1.61 ॥ పదవిభాగః గత్వా చ ఊర్ధ్వం దశముఖ - భుజ - ఉచ్ఛ్వాసిత - ప్రస్థసన్ధేః కైలాసస్య త్రిదశ - వనితా - దర్పణస్య అతిథిః స్యాః । శృఙ్గ - ఉచ్ఛ్రాయైః కుముద - విశదైః యః వితత్య స్థితః ఖం రాశీభూతః ప్రతిదినమ్ ఇవ త్ర్యమ్బకస్య అట్టహాసః ॥ అన్వయః ఊర్ధ్వం చ గత్వా దశముఖభుజోచ్ఛ్వాసితప్రస్థసన్ధేః త్రిదశవనితాదర్పణస్య కైలాసస్య అతిథిః స్యాః యః కుముదవిశదైః శృఙ్గోచ్ఛ్రాయైః ఖం వితత్య ప్రతిదినమ్ రాశీభూతః త్ర్యమ్బకస్య అట్టహాసః ఇవ స్థితః ॥ 1.61 ॥ ప్రతిపదార్థః ఊర్ధ్వం చ గత్వా = ఇంకా పైకి వెళ్ళి దశముఖభుజోచ్ఛ్వాసితప్రస్థసన్ధేః త్రిదశవనితాదర్పణస్య కైలాసస్య = రావణుడి భుజములచేత కొండకొమ్ముల సంధులు విడదీయబడ్డదీ , దేవతాస్త్రీల అద్దము వంటిదీ అయిన కైలాసపర్వతము యొక్క అతిథిః స్యాః = అతిథివి కమ్ము యః = ఎవడైతే ( ఏదైతే ) కుముదవిశదైః శృఙ్గోచ్ఛ్రాయైః = కలువల తెలుపుతోనున్న ఎత్తైన శిఖరములతో ఖం వితత్య =...

శ్లోకః ప్రాలేయాద్రేరుపతటమతిక్రమ్య తాంస్తాన్ విశేషాన్ హంసద్వారం భృగుపతియశోవర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ । తేనోదీచీం దిశమనుసరేస్తిర్యగాయామశోభీ శ్యామః పాదో బలినియమనాభ్యుద్యతస్యేవ విష్ణోః ॥ 1.60 ॥ పదవిభాగః ప్రాలేయ - అద్రేః ఉపతటమ్ అతిక్రమ్య తాన్ తాన్ విశేషాన్ హంస - ద్వారం భృగు - పతి - యశః - వర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చ - రన్ధ్రమ్ । తేన ఉదీచీం దిశమ్ అనుసరేః తిర్యక్ ఆయామ - శోభీ శ్యామః పాదః బలి - నియమన - అభ్యుద్యతస్య ఇవ విష్ణోః ॥ అన్వయః ప్రాలేయాద్రేః ఉపతటమ్ తాన్ తాన్ విశేషాన్ అతిక్రమ్య హంసద్వారం భృగుపతియశోవర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ ( వర్తతే ) తేన బలినియమనాభ్యుద్యతస్య విష్ణోః శ్యామః పాదః ఇవ తిర్యగాయామశోభీ ఉదీచీం దిశమ్ అనుసరేః ॥ 1.60 ॥ ప్రతిపదార్థః ప్రాలేయాద్రేః = మంచు కొండ యొక్క ఉపతటమ్ = చరియను అనుసరిస్తూ తాన్ తాన్ విశేషాన్ = ఆ యా విశేషాలను అతిక్రమ్య = దాటుకొని హంసద్వారం = హంసలు వెళ్ళే తోవ ( గా ) భృగుపతియశోవర్త్మ = పరుశురాముడి కీర్తిపథము ( గా ) యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ ( వర్తతే ) = ఏ క్రౌంచపర్వతమార్గము ఉన్నదో తేన = దాని గుండా బలినియమనాభ్యుద్యతస్య విష్ణోః = బలిని...

శ్లోకః శబ్దాయన్తే మధురమనిలైః కీచకాః పూర్యమాణాః సంసక్తాభిస్త్రిపురవిజయో గీయతే కిన్నరీభిః । నిర్హ్రాదస్తే మురజ ఇవ చేత్ కన్దరేషు ధ్వనిః స్యాత్ సంగీతార్థో నను పశుపతేస్తత్ర భావీ సమగ్రః ॥ 1.59 ॥ పదవిభాగః శబ్దాయన్తే మధురమ్ అనిలైః కీచకాః పూర్యమాణాః సంసక్తాభిః త్రిపుర - విజయః గీయతే కిన్నరీభిః । నిర్హ్రాదః తే మురజ ఇవ చేత్ కన్దరేషు ధ్వనిః స్యాత్ సంగీత - అర్థః నను పశుపతేః తత్ర భావీ సమగ్రః ॥ అన్వయః తత్ర అనిలైః పూర్యమాణాః కీచకాః మధురమ్ శబ్దాయన్తే , సంసక్తాభిః కిన్నరీభిః త్రిపురవిజయః గీయతే కన్దరేషు తే నిర్హ్రాదః మురజ ఇవ ధ్వనిః స్యాత్ చేత్ పశుపతేః సమగ్రః సంగీతార్థః భావీ నను ॥ ప్రతిపదార్థః తత్ర = అక్కడ అనిలైః = గాలులతో పూర్యమాణాః కీచకాః = పూరింపబడిన వెదురు చెట్లు మధురమ్ శబ్దాయన్తే = శ్రావ్యమైన శబ్దాలను చేస్తుంటాయి సంసక్తాభిః కిన్నరీభిః = ( దాని యందు ) ఆసక్తి కలిగిన కిన్నర స్త్రీల చేత త్రిపురవిజయః = త్రిపురవిజయము గీయతే = పాడబడుతుంది కన్దరేషు = గుహలలో తే = నీ యొక్క నిర్హ్రాదః = ఉరుము చప్పుడు మురజ ఇవ ధ్వనిః = మద్దెల వంటి చప్పుడువలె స్యాత్ చేత్ = ఉన్నట...

శ్లోకః తత్ర వ్యక్తం దృషది చరణన్యాసమర్ధేన్దుమౌలేః శశ్వత్ సిద్ధైరుపచితబలిం భక్తినమ్రః పరీయాః । యస్మిన్ దృష్టే కరణవిగమాదూర్ధ్వముద్ధూతపాపాః కల్పిష్యన్తే స్థిరగణపదప్రాప్తయే శ్రద్దధానాః ॥ 1.58 ॥ పదవిభాగః తత్ర వ్యక్తం దృషది చరణ - న్యాస మ్ అ ర్ధ -ఇ న్దు - మౌలేః శశ్వత్ సి ద్ధైః ఉ పచిత - బలిం భక్తి - నమ్రః పరీయాః । యస్మిన్ దృష్టే కరణ - విగమా త్ ఊ ర్ధ్వ మ్ ఉ ద్ధూత - పాపాః కల్పిష్యన్తే స్థిర - గణ - పద - ప్రాప్తయే శ్రద్దధానాః ॥ అన్వయః తత్ర దృషది వ్యక్తం శశ్వత్ సి ద్ధైః ఉ పచితబలి మ్ అర్ధే న్దుమౌలేః చరణన్యాస మ్ భక్తినమ్రః (సన్) పరీయాః యస్మిన్ దృష్టే కరణవిగమా త్ ఊ ర్ధ్వ మ్ ఉ ద్ధూతపాపాః శ్రద్దధానాః స్థిరగణపదప్రాప్తయే కల్పిష్యన్తే ॥ 1.58॥ ప్రతిపదార్థః తత్ర = అక్కడ దృషది = రాతిపై వ్యక్తం = ప్రకటితమైనది శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడు సి ద్ధైః = సిద్ధజాతి జనుల చేత ఉ పచితబలి మ్ = పూజించబడేది అర్ధే న్దుమౌలేః = నెలవంకను సిగన ముడిచిన వాడి యొక్క చరణన్యాస మ్ = ఉంచబడిన పాదమును భక్తినమ్రః (సన్) = భక్తితో వంగినవాడవై పరీయాః = ప్రదక్షిణము చేయుము యస్మిన్ దృష్టే = దేనిని చూడగానే ...

శ్లోకః యే సంరమ్భోత్పతనరభసాః స్వాఙ్గభఙ్గాయ తస్మిన్ ముక్తాధ్వానం సపది శరభా లఙ్ఘయేయుర్భవన్తమ్ । తాన్ కుర్వీథాస్తుములకరకావృష్టిపాతావకీర్ణాన్ కే వా న స్యుః పరిభవపదం నిష్ఫలారమ్భయత్నాః ॥ 1.57 ॥ పదవిభాగః యే సంరమ్భ - ఉత్పతన - రభసాః స్వ - అఙ్గ - భఙ్గాయ తస్మిన్ ముక్త - అధ్వానం సపది శరభాః లఙ్ఘయేయుః భవన్తమ్ । తాన్ కుర్వీథాః తుముల - కరకా - వృష్టి - పాత - అవకీర్ణాన్ కే వా న స్యుః పరిభవ - పదం నిష్ఫల - ఆరమ్భ - యత్నాః ॥ అన్వయః తస్మిన్ సంరమ్భోత్పతనరభసాః యే శరభాః ముక్తాధ్వానం భవన్తమ్ స్వాఙ్గభఙ్గాయ సపది లఙ్ఘయేయుః , తాన్ తుములకరకావృష్టిపాతావకీర్ణాన్ కుర్వీథాః , కే నిష్ఫలారమ్భయత్నాః పరిభవపదం న స్యుః వా ॥ 1.57 ॥ ప్రతిపదార్థః తస్మిన్ = అక్కడ ( ఆ కొండపై ) సంరమ్భోత్పతనరభసాః = రోషముతో పైకి దుముకుతున్నవి ( అయిన ) యే శరభాః = ఏ శరభమృగములు ముక్తాధ్వానం భవన్తమ్ = దారిని విడిచిన నిన్ను స్వాఙ్గభఙ్గాయ = తమ శరీరాంగాలను విరగగొట్టుకునేందుకు సపది = వెంటనే లఙ్ఘయేయుః = దుముకుతాయో తాన్ = వాటిని తుములకరకావృష్టిపాతావకీర్ణాన్ = ఎడ్తెరపి లేని వడగళ్ళ వానతో చెల్లాచెరురైనవి ( గా ) ...