మేఘదూతమ్ (మేఘసన్దేశః)

శ్లోకః రత్నచ్ఛాయావ్యతికర ఇవ ప్రేక్ష్యమేతత్పురస్తాద్ వల్మీకాగ్రాత్ ప్రభవతి ధనుఃఖణ్డమాఖణ్డలస్య । యేన శ్యామం వపురతితరాం కాన్తిమాపత్స్యతే తే బర్హేణేవ స్ఫురితరుచినా గోపవేషస్య విష్ణోః॥ 1.15 ॥ పదవిభాగః రత్నః - ఛాయా - వ్యతికర ఇవ ప్రేక్ష్యమ్ ఏతత్ పురస్తాత్ వల్మీక - అగ్రాత్ ప్రభవతి ధనుః - ఖణ్డమ్ ఆఖణ్డలస్య । యేన శ్యామం వపుః అతితరాం కాన్తిమ్ ఆపత్స్యతే తే బర్హేణ ఏవ స్ఫురిత - రుచినా గోప - వేషస్య విష్ణోః ॥ అన్వయః స్ఫురితరుచినా బర్హేణ గోపవేషస్య విష్ణోః ( వపుః ) ఇవ యేన తే శ్యామం వపుః అతితరాం కాన్తిమ్ ఆపత్స్యతే , ( తత్ ) రత్నచ్ఛాయా వ్యతికర ఇవ ప్రేక్ష్యమ్ ఏతత్ ఆఖణ్డలస్య ధనుఃఖణ్డమ్ పురస్తాత్ వల్మీకాగ్రాత్ ప్రభవతి . ప్రతిపదార్థః స్ఫురితరుచినా బర్హేణ = తళతళమను నెమలి ఈకతో గోపవేషస్య విష్ణోః ( వపుః ) ఇవ = కృష్ణరూపధారియైన విష్ణువు యొక్క ( శరీరము ) వలె యేన = దేనితో తే శ్యామం వపుః = నీ నల్లని మేను అతితరాం కాన్తిమ్ = అతిశయించిన కాంతిని ఆపత్స్యతే = పొందుతుందో ( తత్ ) = ( ఆ ) రత్నచ్ఛాయా వ్యతికర ఇవ = మణుల కాంతుల మిశ్రమము వలె ప్రేక్ష్యమ్ ( సత...

శ్లోకః అద్రేః శృఙ్గం హరతి పవనః కింస్విదిత్యున్ముఖీభిర్- దృష్టోత్సాహశ్చకితచకితం ముగ్ధసిద్ధాఙ్గనాభిః । స్థానాదస్మాత్ సరసనిచులాదుత్పతోదఙ్ముఖః ఖం దిఙ్నాగానాం పథి పరిహరన్ స్థూలహస్తావలేపాన్ ॥ 1.14 ॥ పదవిభాగః అద్రేః శృఙ్గం హరతి పవనః కిం స్విద్ ఇతి ఉత్ - ముఖీభిః దృష్ట - ఉత్సాహః చకిత - చకితం ముగ్ధ - సిద్ధ - అఙ్గనాభిః స్థానాత్ అస్మాత్ సరస - నిచులాత్ ఉత్పత ఉదక్ - ముఖః ఖం దిక్ - నాగానాం పథి పరిహరన్ ‌ స్థూల - హస్త - అవలేపాన్ ‌. అన్వయః “ పవనః అద్రేః శృఙ్గం హరతి కిం స్విద్ ?” ఇతి ఉన్ముఖీభిః ముగ్ధసిద్ధాఙ్గనాభిః చకితచకితం దృష్టోత్సాహః ( సన్ ) ఉదఙ్ముఖః ( సన్ ) అస్మాత్ సరసనిచులాద్ స్థానాద్ పథి దిఙ్నాగానాం స్థూలహస్తావలేపాన్ ‌ పరిహరన్ ‌ ఖం ఉత్పత . ప్రతిపదార్థః పవనః = గాలి అద్రేః శృఙ్గం = కొండ కొమ్మును హరతి కిం స్విద్ = ఎత్తుకెళుతున్నాడా ఏమిటి ఇతి = అని ఉన్ముఖీభిః ముగ్ధసిద్ధాఙ్గనాభిః = తలలు పైకెత్తిన అమాయక సిద్ధవనితల చేత చకితచకితం = సంభ్రమాశ్చర్యములు కలుగునట్లు దృష్టోత్సాహః ( సన్ ) = చూడబడుతూ ఉత్సాహమును పొందినవాడవై ఉదఙ్ముఖః ( సన్ ) = ఉత్తరాభిముఖుడవై అస్మాత్ సర...

శ్లోకః మార్గం తావచ్ఛృణు కథయతస్త్వత్ప్రయాణానురూపమ్ సన్దేశం మే తదను జలద శ్రోష్యసి శ్రోత్రపేయమ్ । ఖిన్నః ఖిన్నః శిఖరిషు పదం న్యస్య గన్తాసి యత్ర క్షీణః క్షీణః పరిలఘు పయః స్రోతసాం చోపభుజ్య ॥ 1.13 ॥ పదవిభాగః మార్గం తావత్ శ్రుణు కథయతః త్వత్ - ప్రయాణ - అనురూపం సందేశం మే తదను జలద శ్రోష్యసి శ్రోత్రపేయమ్ ‌ । ఖిన్నః ఖిన్నః శిఖరిషు పదం న్యస్య గన్తాసి యత్ర , క్షీణః క్షీణః పరిలఘు పయః స్రోతసాం చ ఉపభుజ్య ॥ అన్వయః జలద , కథయతః ( మే ) త్వత్ - ప్రయాణానురూపం మార్గం తావత్ శ్రుణు యత్ర ఖిన్నః ఖిన్నః ( సన్ ) శిఖరిషు పదం న్యస్య క్షీణః క్షీణః ( సన్ ) స్రోతసాం పరిలఘు పయః చ ఉపభుజ్య గన్తాసి ।   తదను శ్రోత్రపేయమ్ ‌ మే సందేశం శ్రోష్యసి ॥ ప్రతిపదార్థః జలద = ఓ జలదా తావత్ = ఇప్పుడు కథయతః మే = చెప్పుచున్న నా నుంచి త్వత్ - ప్రయాణానురూపం మార్గం = నీ ప్రయాణానికి అనువైన మార్గమును శ్రుణు = వినుము యత్ర = ఎక్కడైతే ఖిన్నః ఖిన్నః ( సన్ ) = అలిసిపోయినవాడవై శిఖరిషు = శిఖరములపై పదం న్యస్య = పాదమును మోపి క్షీణః క్షీణః ( సన్ )= బలము క్షీణించిన వాడవై స్రోతసాం = నదుల / ప్రవాహముల ...

శ్లోకః ఆపృచ్ఛస్వ ప్రియసఖమముం తుఙ్గమాలిఙ్గ్య శైలమ్ వన్ద్యైః పుంసాం రఘుపతిపదైరఙ్కితం మేఖలాసు । కాలే కాలే భవతి భవతా యస్య సంయోగమేత్య స్నేహవ్యక్తిశ్చిరవిరహజం ముఞ్చతో బాష్పముష్ణమ్ ॥ 1.12 ॥ పదవిభాగః ఆపృచ్ఛస్వ ప్రియ - సఖమ్ అముం తుఙ్గమ్ ఆలిఙ్గ్య శైలమ్ వన్ద్యైః పుంసాం రఘు - పతి - పదైః అఙ్కితం మేఖలాసు । కాలే కాలే భవతి భవతా యస్య సంయోగమ్ ఏత్య స్నేహ - వ్యక్తిః చిర - విరహజం ముఞ్చతః బాష్పమ్ ఉష్ణమ్ ॥ అన్వయః కాలే కాలే భవతా సంయోగమ్ ఏత్య చిరవిరహజం ఉష్ణమ్ ‌ బాష్పమ్ ముఞ్చతః యస్య స్నేహవ్యక్తిః భవతి పుంసాం వన్య్దైః రఘుపతిపదైః మేఖలాసు అఙ్కితం , ప్రియసఖం అముం తుఙ్గమ్ శైలం ఆలిఙ్య్గ ఆపృచ్ఛస్వ ॥ ప్రతిపదార్థః కాలే కాలే = అప్పుడప్పుడు ( ప్రతి వర్షర్తువుకు ) భవతా = నీతో సంయోగమ్ = కలయికను ఏత్య = పొంది చిరవిరహజం ఉష్ణమ్ ‌ బాష్పమ్ = చిరకాలవిరహము నుంచి పుట్టిన వెచ్చని కన్నీటిని ముఞ్చతః యస్య = వదులుతున్న ఏ రామగిరి యొక్క స్నేహవ్యక్తిః = స్నేహప్రకటనము భవతి = అవుతున్నదో పుంసాం = నరులకు వన్య్దైః రఘుపతిపదైః = నమస్కరించదగినట్టివైన శ్రీరాముడి అడుగులతో మేఖ...

శ్లోకః కర్తుం యచ్చ ప్రభవతి మహీముచ్ఛిలీన్ధ్రామవన్ధ్యామ్ తచ్ఛ్రుత్వా తే శ్రవణసుభగం గర్జితం మానసోత్కాః । ఆకైలాసాద్ బిసకిసలయచ్ఛేదపాథేయవన్తః సమ్పత్స్యన్తే నభసి భవతో రాజహంసాః సహాయాః॥ 1.11 ॥ పదవిభాగః కర్తుం యత్ చ ప్రభవతి మహీమ్ ఉత్ - శిలీన్ధ్రామ్ అవన్ధ్యామ్ తత్ శ్రుత్వా తే శ్రవణసుభగం గర్జితం మానసోత్కాః । ఆ కైలాసాత్ బిస - కిసలయః - ఛేద - పాథేయవన్తః సమ్పత్స్యన్తే నభసి భవతః రాజహంసాః సహాయాః ॥ అన్వయః యత్ మహీమ్ ఉచ్ఛిలీన్ధ్రామ్ అవన్ధ్యామ్ చ కర్తుం ప్రభవతి తత్ తే శ్రవణసుభగం గర్జితం శ్రుత్వా మానసోత్కాః రాజహంసాః బిసకిసలయచ్ఛేదపాథేయవన్తః ఆకైలాసాద్ నభసి భవతః సహాయాః సమ్పత్స్యన్తే ॥ ప్రతిపదార్థః యత్ = ఏది మహీమ్ = భూమిని ఉచ్ఛిలీన్ధ్రామ్ = మొలచిన పుట్టగొడుగులను కలిగినదానిగా అవన్ధ్యామ్ చ = మరియు సంతానవతిగా కర్తుం = చేయుటకు ప్రభవతి = పుట్టునో తత్ = ఆ తే = నీ శ్రవణసుభగం గర్జితం = చెవికింపైన ఉరుమును శ్రుత్వా = విని మానసోత్కాః రాజహంసాః = మానససరోవరమునకు పోవాలని ఆరాటపడుతున్న రాజహంసలు బిసకిసలయచ్ఛేదపాథేయవన్తః ( సన్తః ) = తామరతూడు ముక్కలను దారి బత్తెముగా స్వీకరించి...

శ్లోకః మన్దం మన్దం నుదతి పవనశ్చానుకూలో యథా త్వాం వామశ్చాయం నదతి మధురం చాతకస్తే సగన్ధః । గర్భాధానక్షణపరిచయాన్నూనమాబద్ధమాలాః సేవిష్యన్తే నయనసుభగం ఖే భవన్తం బలాకాః  ॥ 1.10 ॥ పదవిభాగః మన్దం   మన్దం   నుదతి   పవనః   చ   అనుకూలః   యథా   త్వాం   వామః   చ   అయం   నదతి   మధురం   చాతకః   తే   సగన్ధః   ।  గర్భ - ఆధాన - క్షణ - పరిచయాత్   నూనమ్   ఆబద్ధ - మాలాః   సేవిష్యన్తే   నయన - సుభగం   ఖే   భవన్తం   బలాకాః   ॥ అన్వయః యథా   అనుకూలః   పవనః   త్వాం మన్దం   మన్దం   నుదతి   అయం   సగన్ధః   చాతకః   తే   వామః   మధురం   నదతి చ  ।   గర్భాధానక్షణపరిచయాత్ ,  ఖే   ఆబద్ధమాలాః   బలాకాః   నయనసుభగం   భవన్తం   సేవిష్యన్తే ,  నూనం   ॥ ప్రతిపదార్థః యథా  =  ఏ   విధముగా అనుకూలః   పవనః  =  దక్షిణపవనము  ( లేదా   సదిశలో ...

శ్లోకః తాం చావశ్యం దివసగణనాతత్పరామేకపత్నీమ్ అవ్యాపన్నామవిహతగతిర్ద్రక్ష్యసి భ్రాతృజాయామ్ । ఆశాబన్ధః కుసుమసదృశం ప్రాయశో హ్యఙ్గనానామ్ సద్యః పాతి ప్రణయి హృదయం విప్రయోగే రుణద్ధి ॥ 1.9 ॥ పదవిభాగః తాం చ అవశ్యం దివస - గణనా - తత్పరామ్ ఏక - పత్నీమ్ అవ్యాపన్నామ్ అవిహత - గతిః ద్రక్ష్యసి భ్రాతృ - జాయామ్ ‌ । ఆశా - బన్ధః కుసుమ - సదృశం ప్రాయశః హి అఙ్గనానాం సద్యః - పాతి ప్రణయి హృదయం విప్రయోగే రుణద్ధి ॥ అన్వయః అవిహతగతిః , ( సన్ ) దివసగణనాతత్పరామ్ ఏకపత్నీమ్ అవ్యాపన్నామ్ భ్రాతృజాయామ్ ‌ చ అవశ్యం ద్రక్ష్యసి . విప్రయోగే సద్యఃపాతి కుసుమసదృశం అఙ్గనానాం ప్రణయి హృదయం ఆశాబన్ధః ప్రాయశః రుణద్ధి హి ॥ ప్రతిపదార్థః అవిహతగతిః ( సన్ )= ఏ ఆటంకము లేకుండా వెళ్ళిన వాడవై దివసగణనాతత్పరామ్ = దినములను లెక్కించడములో నిమగ్నమైన దానిని ఏకపత్నీమ్ = పతివ్రతను అవ్యాపన్నామ్ = హానికి లోనవని దానిని భ్రాతృజాయామ్ ‌ చ = నీ సోదరుడనైన నా యొక్క భార్యను అవశ్యం = తప్పకుండా ద్రక్ష్యసి = చూడనున్నావు విప్రయోగే = వియోగములో సద్యః = వెంటనే పాతి = పడిప...