మేఘదూతమ్ (మేఘసన్దేశః)

శ్లోకః తస్యోత్సఙ్గే ప్రణయిన ఇవ స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం న త్వం దృష్ట్వా న పునరలకాం జ్ఞాస్యసే కామచారిన్ । యా వః కాలే వహతి సలిలోద్గారముచ్చైర్విమానా ముక్తాజాలగ్రథితమలకం కామినీవాభ్రవృన్దమ్ ॥ 1.66 ॥ పదవిభాగః తస్య ఉత్సఙ్గే ప్రణయినః ఇవ స్రస్త - గఙ్గా - దుకూలాం న త్వం దృష్ట్వా న పునః అలకాం జ్ఞాస్యసే కామచారిన్ । యా వః కాలే వహతి సలిల - ఉద్గారమ్ ఉచ్చైః విమానా ముక్తా - జాల - గ్రథితమ్ అలకం కామినీ ఇవ అభ్ర - వృన్దమ్ ॥ అన్వయః కామచారిన్ , ప్రణయినః ఇవ తస్య ఉత్సఙ్గే స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం అలకాం దృష్ట్వా త్వం పునః న జ్ఞాస్యసే ( ఇతి ) న । యా ఉచ్చైః విమానా వః కాలే సలిలోద్గారమ్ అభ్రవృన్దమ్ కామినీ ముక్తాజాలగ్రథితమ్ అలకం ఇవ వహతి ॥ 1.66 ॥ ప్రతిపదార్థః కామచారిన్ = ఇష్టము ఉన్న చోటికి వెళ్ళగలిగినవాడా ప్రణయినః ఇవ తస్య ఉత్సఙ్గే = ప్రియుడి వంటి అతడి ఒడిలో స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం = గంగానది అనే జారిపోతున్న వస్త్రము కలది ( అయిన ) అలకాం = అలకా నగరమును దృష్ట్వా = చూసి త్వం పునః న జ్ఞాస్యసే ( ఇతి ) న = నీవు ( దానిని ) మళ్ళీ జ్ఞాపకము తెచ్చుకోకుండా ఉండవు యా = ఎవరైతే ఉచ్చైః విమానా...

శ్లోకః హేమామ్భోజప్రసవి సలిలం మానసస్యాదదానః కుర్వన్ కామం క్షణముఖపటప్రీతిమైరావతస్య । ధున్వన్ కల్పద్రుమకిసలయాన్యంశుకానీవ వాతై- ర్నానాచేష్టైర్జలదలలితైర్నిర్విశేస్తం నగేన్ద్రమ్ ॥ 1.65 ॥ పదవిభాగః హేమ - అమ్భోజ - ప్రసవి సలిలం మానసస్య - ఆదదానః కుర్వన్ కామం క్షణ - ముఖ - పట - ప్రీతిమ్ ఐరావతస్య । ధున్వన్ కల్ప - ద్రుమ - కిసలయాని అంశుకాని ఇవ వాతైః నానా - చేష్టైః జలద లలితైః నిర్విశేః తం నగ - ఇన్ద్రమ్ ॥ అన్వయః జలద , హేమామ్భోజప్రసవి మానసస్య సలిలం ఆదదానః ఐరావతస్య క్షణముఖపటప్రీతి కుర్వన్   వాతైః కల్పద్రుమకిసలయాని అంశుకానీవ ధున్వన్ తం నగేన్ద్రమ్ లలితైః నానాచేష్టైః కామం నిర్విశేః ॥ 1.65 ॥ ప్రతిపదార్థః జలద = ఓ మేఘుడా హేమామ్భోజప్రసవి = స్వర్ణకమలములను ప్రసవించు మానసస్య = మానససరోవరము యొక్క సలిలం = నీటిని ఆదదానః = గ్రహించినవాడవై ఐరావతస్య = ఐరావతము యొక్క క్షణముఖపటప్రీతి కుర్వన్   = క్షణము పాటు ముఖముపై   ముసుగు వేసి ప్రీతిని గూర్చి వాతైః = గాలులతో కల్పద్రుమకిసలయాని = కల్పవృక్షపు చిగురుటాకులను అంశుకానీవ = సన్నని బట్టను వలె ధున్వన్ = కదిలి...

శ్లోకః తత్రావశ్యం వలయకులిశోద్ఘట్టనోద్గీర్ణతోయం నేష్యన్తి త్వాం సురయువతయో యన్త్రధారాగృహత్వమ్ । తాభ్యో మోక్షస్తవ యది సఖే ఘర్మలబ్ధస్య న స్యాత్ క్రీడాలోలాః శ్రవణపరుషైర్గర్జితైర్భాయయేస్తాః ॥ 1.64 ॥ పదవిభాగః తత్ర అవశ్యం వలయ - కులిశ - ఉద్ఘట్టన - ఉద్గీర్ణ - తోయం నేష్యన్తి త్వాం సుర - యువతయః యన్త్ర - ధారా - గృహత్వమ్ । తాభ్యః మోక్షః తవ యది సఖే ఘర్మ - లబ్ధస్య న స్యాత్ క్రీడా - లోలాః శ్రవణ - పరుషైః గర్జితైః భాయయేః తా ॥ అన్వయః తత్ర సురయువతయః అవశ్యం వలయకులిశోద్ఘట్టనోద్గీర్ణతోయం త్వాం యన్త్రధారాగృహత్వమ్ నేష్యన్తి , సఖే ! తాభ్యః ఘర్మలబ్ధస్య తవ మోక్షః న స్యాత్ యది శ్రవణపరుషైః గర్జితైః క్రీడాలోలాః తాః భాయయేః ॥ 1.64 ॥ ప్రతిపదార్థః తత్ర = అక్కడ సురయువతయః = దేవతాస్త్రీలు అవశ్యం = తప్పక వలయకులిశోద్ఘట్టనోద్గీర్ణతోయం త్వాం = కంకణాలలోని గట్టి భాగాలతో కొట్టబడి నీటిని చిమ్మే నిన్ను ( నీకు ) యన్త్రధారాగృహత్వమ్ = కృత్రిమజలధారలను కురిపించే ఇంటి స్వభావాన్ని నేష్యన్తి = కలిగిస్తారు సఖే = మిత్రమా తాభ్యః = వారి నుంచి ఘర్మలబ్ధస్య తవ = వేసవి తాపము నుంచి మోక్షః న స్...