తస్యోత్సఙ్గే

శ్లోకః

తస్యోత్సఙ్గే ప్రణయిన ఇవ స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం

న త్వం దృష్ట్వా న పునరలకాం జ్ఞాస్యసే కామచారిన్ ।

యా వః కాలే వహతి సలిలోద్గారముచ్చైర్విమానా

ముక్తాజాలగ్రథితమలకం కామినీవాభ్రవృన్దమ్ ॥1.66॥

పదవిభాగః

తస్య ఉత్సఙ్గే ప్రణయినః ఇవ స్రస్త-గఙ్గా-దుకూలాం న త్వం దృష్ట్వా న పునః అలకాం జ్ఞాస్యసే కామచారిన్ । యా వః కాలే వహతి సలిల-ఉద్గారమ్ ఉచ్చైః విమానా ముక్తా-జాల-గ్రథితమ్ అలకం కామినీ ఇవ అభ్ర-వృన్దమ్ ॥

అన్వయః

కామచారిన్, ప్రణయినః ఇవ తస్య ఉత్సఙ్గే స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం అలకాం దృష్ట్వా త్వం పునః న జ్ఞాస్యసే (ఇతి) న । యా ఉచ్చైః విమానా వః కాలే సలిలోద్గారమ్ అభ్రవృన్దమ్ కామినీ ముక్తాజాలగ్రథితమ్ అలకం ఇవ వహతి ॥1.66॥

ప్రతిపదార్థః

కామచారిన్ = ఇష్టము ఉన్న చోటికి వెళ్ళగలిగినవాడా

ప్రణయినః ఇవ తస్య ఉత్సఙ్గే = ప్రియుడి వంటి అతడి ఒడిలో

స్రస్తగఙ్గాదుకూలాం = గంగానది అనే జారిపోతున్న వస్త్రము కలది (అయిన)

అలకాం = అలకా నగరమును

దృష్ట్వా = చూసి

త్వం పునః న జ్ఞాస్యసే (ఇతి) న = నీవు (దానిని) మళ్ళీ జ్ఞాపకము తెచ్చుకోకుండా ఉండవు

యా = ఎవరైతే

ఉచ్చైః విమానా = ఎత్తైన అంతస్థులతో

వః మీ యొక్క

కాలే = వర్షాకాలములో

సలిలోద్గారమ్ = నీటిని వెలువరించే

అభ్రవృన్దమ్ = మేఘముల గుంపును

కామినీ ముక్తాజాలగ్రథితమ్ ఇవ= ముత్యాల సరములు పొదిగిన స్త్రీల ముంగురులవలె

వహతి = ధరిస్తుందో

తాత్పర్యమ్

“ఓ యథేచ్ఛాసంచారీ, ప్రియుని వంటి కైలాసపర్వతపు ఒడిలో – గంగానది అనే జారిపోతున్న వస్త్రముతో ఉన్న – అలకానగరాన్ని చూసిన వెంటనే గుర్తుపట్టి తీరుతావు. ఎత్తైన అంతస్థుల మేడలు గల ఆ నగరం - వానలు కురిసే వర్షమేఘాలతో - ముంగురులలో ముత్యాలసరాలను ధరించిన స్త్రీ వలె ఉంటుంది.”