మేఘదూతమ్ (మేఘసన్దేశః)

శ్లోకః నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం యత్ర బిమ్బాధరాణాం క్షౌమం రాగాదనిభృతకరేష్వాక్షిపత్సు ప్రియేషు । అర్చిస్తుఙ్గానభిముఖమపి ప్రాప్య రత్నప్రదీపాన్ హ్రీమూఢానాం భవతి విఫలప్రేరణా చూర్ణముష్టిః ॥ 2.07 ॥ పదవిభాగః నీవీ - బన్ధ - ఉచ్ఛ్వసిత - శిథిలం యత్ర బిమ్బ - అధరాణాం క్షౌమం రాగాత్ అనిభృత - కరేషు ఆక్షిపత్సు ప్రియేషు । అర్చిః తుఙ్గాన్ - అభిముఖమ్ అపి ప్రాప్య రత్న - ప్రదీపాన్ హ్రీ - మూఢానాం భవతి విఫల - ప్రేరణా చూర్ణ - ముష్టిః ॥ అన్వయః యత్ర అనిభృతకరేషు ప్రియేషు నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం   క్షౌమం రాగాత్ అక్షిపత్సు ( సత్సు ) హ్రీమూఢానాం బిమ్బాధరాణాం చూర్ణముష్టిః అర్చిస్తుఙ్గాన్ రత్నప్రదీపాన్ అభిముఖమ్ ప్రాప్య అపి విఫలప్రేరణా భవతి ॥ 2.07 ॥ ప్రతిపదార్థః యత్ర = ఎక్కడ ( ఏ అలకాపురిలోనైతే ) రాగాత్ = అనురాగముతో అనిభృతకరేషు ప్రియేషు ఆక్షిపత్సు ( సత్సు ) = చపలమైన చేతులు గల ప్రియులు తొలగిస్తూ ఉండగా నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం క్షౌమం = ముడి సడలిన పట్టుబట్ట   గల వారు ( అయిన ) హ్రీమూఢానాం బిమ్బాధరాణాం = సిగ్గుతో ఏమి చేయాలో తోచని వారైన , దొండపం...

శ్లోకః మన్దాకిన్యాః సలిలశిశిరైః సేవ్యమానా మరుద్భి- ర్మన్దారాణామనుతటరుహాం ఛాయయా వారితోష్ణాః । అన్వేష్టవ్యైః కనకసికతాముష్టినిక్షేపగూఢైః సఙ్క్రీడన్తే మణిభిరమరప్రార్థితా యత్ర కన్యాః ॥ 2.06 ॥ పదవిభాగః మన్దాకిన్యాః సలిల - శిశిరైః సేవ్యమానాః మరుద్భిః మన్దారాణామ్ అనుతట - రుహాం ఛాయయా వారిత - ఉష్ణాః । అన్వేష్టవ్యైః కనక - సికతా - ముష్టి - నిక్షేప - గూఢైః సఙ్క్రీడన్తే మణిభిః అమర - ప్రార్థితా యత్ర కన్యాః ॥ అన్వయః యత్ర అమరప్రార్థితాః కన్యాః మన్దాకిన్యాః సలిలశిశిరైః మరుద్భిః వారితోష్ణాః   అనుతటరుహాం మన్దారాణామ్ ఛాయయా సేవ్యమానాః అన్వేష్టవ్యైః కనకసికతాముష్టినిక్షేపగూఢైః మణిభిః సఙ్క్రీడన్తే ॥ 2.06 ॥ ప్రతిపదార్థః యత్ర = ఎక్కడైతే అమరప్రార్థితాః కన్యాః = అమరులచేత కోరబడే కన్యలు మన్దాకిన్యాః = మందాకినీ నది యొక్క సలిలశిశిరైః మరుద్భిః = నీటిచేత చల్లబడిన గాలులతో వారితోష్ణాః ( సత్యః ) = పోగొట్టబడిన వేడిని కల వారు ( అయి ) అనుతటరుహాం మన్దారాణామ్ = ( ఆ నదీ ) తీరమును అనుసరించి పెరుగుతున్న మందారవృక్షముల ఛాయయా = నీడతో సేవ్యమానాః = సేవించబడుతున్న వారు ( అయి ) అన్వే...

శ్లోకః యస్యాం యక్షాః సితమణిమయాన్యేత్య హర్మ్యస్థలాని జ్యోతిశ్ఛాయాకుసుమరచితాన్యుత్తమస్త్రీసహాయాః । ఆసేవన్తే మధు రతిఫలం కల్పవృక్షప్రసూతం త్వద్గమ్భీరధ్వనిషు శనకైః పుష్కరేష్వాహతేషు ॥ 2.05 ॥ పదవిభాగః యస్యాం యక్షాః సిత - మణి - మయాని ఏత్య హర్మ్య - స్థలాని జ్యోతిః - ఛాయా - కుసుమ - రచితాని ఉత్తమ - స్త్రీ - సహాయాః । ఆసేవన్తే మధు రతి - ఫలం కల్ప - వృక్ష - ప్రసూతం త్వత్ గమ్భీర - ధ్వనిషు శనకైః పుష్కరేషు ఆహతేషు ॥ అన్వయః యస్యాం ఉత్తమస్త్రీసహాయాః యక్షాః సితమణిమయాని జ్యోతిశ్ఛాయాకుసుమరచితాని హర్మ్యస్థలాని ఏత్య త్వత్ గమ్భీరధ్వనిషు శనకైః పుష్కరేషు ఆహతేషు కల్పవృక్షప్రసూతం మధు రతిఫలం ఆసేవన్తే ॥ 2.05 ॥ ప్రతిపదార్థః యస్యాం = దేనిలో ( ఏ నగరములో ) ఉత్తమస్త్రీసహాయాః యక్షాః = ఉత్తమురాండ్రైన స్త్రీలు తోడుగా ఉన్న యక్షులు సితమణిమయాని = తెల్లని మణులతో ( చంద్రకాంతమణులతో ) నిండినవి జ్యోతిశ్ఛాయాకుసుమరచితాని = నక్షత్రాలు ప్రతిఫలించిన పూవులను ఏర్పరచుతున్నవి హర్మ్యస్థలాని = మేడలను ( మేడల పైకి ) ఏత్య = వెళ్ళి శనకేశు ఆహతేషు త్వత్ పుష్కరేషు = పుష్కలములు అనే నీ యొక్క మేఘములు మ...