నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం

శ్లోకః

నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం యత్ర బిమ్బాధరాణాం

క్షౌమం రాగాదనిభృతకరేష్వాక్షిపత్సు ప్రియేషు ।

అర్చిస్తుఙ్గానభిముఖమపి ప్రాప్య రత్నప్రదీపాన్

హ్రీమూఢానాం భవతి విఫలప్రేరణా చూర్ణముష్టిః ॥2.07॥

పదవిభాగః

నీవీ-బన్ధ-ఉచ్ఛ్వసిత-శిథిలం యత్ర బిమ్బ-అధరాణాం క్షౌమం రాగాత్ అనిభృత-కరేషు ఆక్షిపత్సు ప్రియేషు । అర్చిః తుఙ్గాన్-అభిముఖమ్ అపి ప్రాప్య రత్న-ప్రదీపాన్ హ్రీ-మూఢానాం భవతి విఫల-ప్రేరణా చూర్ణ-ముష్టిః ॥

అన్వయః

యత్ర అనిభృతకరేషు ప్రియేషు నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం  క్షౌమం రాగాత్ అక్షిపత్సు (సత్సు) హ్రీమూఢానాం బిమ్బాధరాణాం చూర్ణముష్టిః అర్చిస్తుఙ్గాన్ రత్నప్రదీపాన్ అభిముఖమ్ ప్రాప్య అపి విఫలప్రేరణా భవతి ॥2.07॥

ప్రతిపదార్థః

యత్ర = ఎక్కడ (ఏ అలకాపురిలోనైతే)

రాగాత్ = అనురాగముతో

అనిభృతకరేషు ప్రియేషు ఆక్షిపత్సు (సత్సు) = చపలమైన చేతులు గల ప్రియులు తొలగిస్తూ ఉండగా

నీవీబన్ధోచ్ఛ్వసితశిథిలం క్షౌమం = ముడి సడలిన పట్టుబట్ట  గల వారు (అయిన)

హ్రీమూఢానాం బిమ్బాధరాణాం = సిగ్గుతో ఏమి చేయాలో తోచని వారైన, దొండపండు వంటి పెదవులు కలవారి యొక్క

చూర్ణముష్టిః = కుంకుమధూళితోనున్న పిడికిలి

అర్చిస్తుఙ్గాన్ రత్నప్రదీపాన్ = మిక్కుటముగా వెలుగుతున్న రత్నదీపాలను

అభిముఖమ్ = ఎదురుగా

ప్రాప్య అపి = పొందినప్పటికీ (సమీపించినప్పటికీ)

విఫలప్రేరణా = నిష్ఫలమవుతున్న విసురు కలది

భవతి = అవుతున్నదో

తాత్పర్యమ్

“ఆ నగరములోని ప్రియులు ఊరికే ఉండని తమ చేతులతో తొలగిస్తూ ఉండగా పోకముడులు సడలిన సుందరులు , సిగ్గు పడుతూ గుప్పిళ్ళతో చల్లిన కుంకుమ ఉజ్జ్వలంగా ప్రకాశిస్తున్న రత్నదీపాలను ఆర్పలేకపోతుంది.”