ప్రాలేయాద్రేరుపతటమ్

శ్లోకః

ప్రాలేయాద్రేరుపతటమతిక్రమ్య తాంస్తాన్ విశేషాన్

హంసద్వారం భృగుపతియశోవర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ ।

తేనోదీచీం దిశమనుసరేస్తిర్యగాయామశోభీ

శ్యామః పాదో బలినియమనాభ్యుద్యతస్యేవ విష్ణోః ॥1.60॥

పదవిభాగః

ప్రాలేయ-అద్రేః ఉపతటమ్ అతిక్రమ్య తాన్ తాన్ విశేషాన్ హంస-ద్వారం భృగు-పతి-యశః-వర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చ-రన్ధ్రమ్ । తేన ఉదీచీం దిశమ్ అనుసరేః తిర్యక్ ఆయామ-శోభీ శ్యామః పాదః బలి-నియమన-అభ్యుద్యతస్య ఇవ విష్ణోః ॥

అన్వయః

ప్రాలేయాద్రేః ఉపతటమ్ తాన్ తాన్ విశేషాన్ అతిక్రమ్య హంసద్వారం భృగుపతియశోవర్త్మ యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ (వర్తతే) తేన బలినియమనాభ్యుద్యతస్య విష్ణోః శ్యామః పాదః ఇవ తిర్యగాయామశోభీ ఉదీచీం దిశమ్ అనుసరేః ॥1.60॥

ప్రతిపదార్థః

ప్రాలేయాద్రేః = మంచు కొండ యొక్క

ఉపతటమ్ = చరియను అనుసరిస్తూ

తాన్ తాన్ విశేషాన్ = ఆ యా విశేషాలను

అతిక్రమ్య = దాటుకొని

హంసద్వారం = హంసలు వెళ్ళే తోవ(గా)

భృగుపతియశోవర్త్మ = పరుశురాముడి కీర్తిపథము(గా)

యత్ క్రౌఞ్చరన్ధ్రమ్ (వర్తతే) = ఏ క్రౌంచపర్వతమార్గము ఉన్నదో

తేన = దాని గుండా

బలినియమనాభ్యుద్యతస్య విష్ణోః = బలిని అణగద్రొక్కేందుకుకు పైకెత్తిన విష్ణువు యొక్క

శ్యామః పాదః ఇవ = నల్లని పాదము వలె

తిర్యగాయామశోభీ = పొడవుగా సాగి

ఉదీచీం దిశమ్ = ఉత్తరదిశను

అనుసరేః = అనుసరించుము

తాత్పర్యమ్

“ఆ మంచుకొండ చరియల వెంట కనబడే విశేషాలను చూస్తూ, హంసలు ఎగిరే మార్గమూ, పరుశురాముడి కీర్తిసూచకమూ అయిన క్రౌంచరంధ్రము గుండా బోరగిలి పొడవుగా – బలిని పాతాళానికి అణగదొక్కేందుకు ఎత్తిన విష్ణుమూర్తి నల్లని పాదము వలె – సాగి ఉత్తరము వైపుకు సాగిపొమ్ము.”