హస్తే లీలాకమలమ్

శ్లోకః

హస్తే లీలాకమలమలకే బాలకున్దానువిద్ధం

నీతా లోధ్రప్రసవరజసా పాణ్డుతామాననే శ్రీః ।

చూడాపాశే నవకురవకం చారు కర్ణే శిరీషం

సీమన్తే చ త్వదుపగమజం యత్ర నీపం వధూనామ్ ॥2.02॥

పదవిభాగః

హస్తే లీలా-కమలమ్ అలకే బాల-కున్ద-అనువిద్ధం నీతా లోధ్ర-ప్రసవ-రజసా పాణ్డుతామ్ ఆననే శ్రీః । చూడా-పాశే నవ-కురవకం చారు కర్ణే శిరీషం సీమన్తే చ త్వత్ ఉపగమజం యత్ర నీపం వధూనామ్ ॥2.02॥

అన్వయః

యత్ర వధూనామ్ హస్తే లీలాకమలమ్ అలకే బాలకున్దానువిద్ధం ఆననే లోధ్రప్రసవరజసా పాణ్డుతామ్ నీతా శ్రీః । చూడాపాశే నవకురవకం చారు కర్ణే శిరీషం సీమన్తే చ త్వత్ ఉపగమజం నీపం (అస్తి) ॥

ప్రతిపదార్థః

యత్ర = ఎక్కడ

వధూనామ్ = స్త్రీల యొక్క

హస్తే = చేతిలో

లీలాకమలమ్ = విలాసముగా పట్టుకున్న తామరపూవు

అలకే = ముంగురులలో

బాలకున్దానువిద్ధం = అప్పుడే విచ్చిన మల్లెల తురమడము

ఆననే = ముఖములో

లోధ్రప్రసవరజసా = లొద్దుగ పూవుల పుప్పొడితో

పాణ్డుతామ్ = పసుపు-ఎరుపు రంగుల

నీతా శ్రీః = తీసుకురాబడిన సొగసు

చూడాపాశే = కొప్పులో

నవకురవకం = లేత ఎర్ర గోరింట

చారు కర్ణే = అందమైన చెవులలో

శిరీషం = దిరిసెన పూవు

సీమన్తే చ = పాపిట

త్వత్ = నీవలన

ఉపగమజం = జన్మించిన

నీపం (అస్తి) = కడిమ పూవు (ఉంటుంది)

తాత్పర్యమ్

“అక్కడి స్త్రీలు తమ చేతులలో విలాసముగా తామరపూవులు పట్టుకొని ఉంటారు. ముంగురులలో అరవిచ్చిన మల్లెలు తురుముకుంటారు. లొద్దుగ పుప్పొడిని రాచుకోవడం వల్ల వారి ముఖాలు పసుపు-ఎరుపు వన్నెలలో సొగసులీనుతుంటాయి. కొప్పున ఎర్రగోరింటపూవులను, చెవులలో దిరిసెనపూవులను, పాపిట నీ రాకతో పూసిన కడిమిపూవులను ధరించి ఉంటారు.”

[శరదృతువులో తామరలు, హేమంతములో మల్లెలు, శిశిరములో లొద్దుగపూలు, వసంతములో ఎర్ర గోరింటలు, గ్రీష్మములో దిరిసెనపూలు, వానాకాలంలో కడిమి పూలు పూస్తాయి. అవన్నీ అలకానగరములో అన్ని వేళలలో దొరుకుతాయని సూచన ఇక్కడ.]