తస్యాః పాతుం సురగజ ఇవ

శ్లోకః

తస్యాః పాతుం సురగజ ఇవ వ్యోమ్ని పశ్చార్ధలమ్బీ

త్వం చేదచ్ఛస్ఫటికవిశదం తర్కయేస్తిర్యగమ్భః ।

సంసర్పన్త్యా సపది భవతః స్రోతసి చ్ఛాయయాసౌ

స్యాదస్థానోపగతయమునాసఙ్గమేవాభిరామా ॥1.54॥

పదవిభాగః

తస్యాః పాతుం సుర-గజః ఇవ వ్యోమ్ని పశ్చ-అర్ధ-లమ్బీ త్వం చేత్ అచ్ఛ-స్ఫటిక-విశదం తర్కయేః తిర్యక్ అమ్భః । సంసర్పన్త్యా సపది భవతః స్రోతసి ఛాయయా అసౌ స్యాత్ అస్థాన-ఉపగత-యమునా-సఙ్గమ ఇవ అభిరామా ॥

అన్వయః

సురగజః ఇవ త్వం వ్యోమ్ని పశ్చార్ధలమ్బీ (సన్) తస్యాః అచ్ఛస్ఫటికవిశదం అమ్భః  తిర్యక్ పాతుం తర్కయేః చేత్ సపది స్రోతసి సంసర్పన్త్యా భవతః ఛాయయా అసౌ అస్థానోపగత-యమునా-సఙ్గమా ఇవ అభిరామా స్యాత్ ॥1.54॥

ప్రతిపదార్థః

సురగజః ఇవ త్వం = దిగ్గజము వంటి నీవు

వ్యోమ్ని = ఆకాశములో

పశ్చార్ధలమ్బీ (సన్) = వెనకభాగముతో వ్రేలాడుతున్నవాడవై

తస్యాః = ఆమె (గంగానది) యొక్క

అచ్ఛస్ఫటికవిశదం అమ్భః  = స్పష్టమైన స్ఫటికము వలె తెల్లనిదైన నీటిని

తిర్యక్ = తలక్రిందులుగా

పాతుం = తాగుటకు

తర్కయేః చేత్ = తలపెడితే

సపది = ఆ క్షణాన

స్రోతసి = నదిలో

సంసర్పన్త్యా భవతః ఛాయయా = పాకుతున్న నీ నీడతో

అసౌ = ఆమె (గంగ)

అస్థానోపగత-యమునా-సఙ్గమా ఇవ = వేరొకచోట యమునానదితో సంగమించిన దానివలె

అభిరామా = మనోహరముగా

స్యాత్ = ఉంటుంది

తాత్పర్యమ్

“నేలవైపు తొండాన్ని చాపి ఆకాశం నుంచి వ్రేలాడే ఏనుగులాగా ఆ గంగానదిలోని స్ఫటికనిర్మలమైన నీటిని తాగేందుకు తలక్రిందులై నీవు నిలిచినప్పుడు, పాకుతున్న నీ నీడతో ఆ నది, ప్రయాగ కన్నా ముందే యమునానదితో కలిసినట్లు చూడ ముచ్చటగా ఉంటుంది.”