ఆసీనానాం సురభితశిలం...

శ్లోకః

ఆసీనానాం సురభితశిలం నాభిగన్ధైర్మృగాణాం

తస్యా ఏవ ప్రభవమచలం ప్రాప్య గౌరం తుషారైః ।

వక్ష్యస్యధ్వశ్రమవినయనే తస్య శృఙ్గే నిషణ్ణః

శోభాం శుభ్రత్రినయనవృషోత్ఖాతపఙ్కోపమేయామ్ ॥1.55॥

పదవిభాగః

ఆసీనానాం సురభిత-శిలం నాభి-గన్ధైః మృగాణాం తస్యాః ఏవ ప్రభవమ్ అచలం ప్రాప్య గౌరం తుషారైః । వక్ష్యసి అధ్వ-శ్రమ-వినయనే తస్య శృఙ్గే నిషణ్ణః శోభాం శుభ్ర-త్రి-నయన-వృష-ఉత్ఖాత-పఙ్క-ఉపమేయామ్ ॥

అన్వయః

ఆసీనానాం మృగాణాం నాభిగన్ధైః సురభితశిలం తుషారైః తస్యాః ఏవ ప్రభవమ్ గౌరం అచలం ప్రాప్య తస్య అధ్వశ్రమవినయనే శృఙ్గే నిషణ్ణః (సన్) శుభ్రత్రినయనవృషోత్ఖాతపఙ్కోపమేయామ్ శోభాం వక్ష్యసి ॥1.55॥

ప్రతిపదార్థః

ఆసీనానాం మృగాణాం = కూర్చొని ఉన్న కస్తూరిమృగముల యొక్క

నాభిగన్ధైః = బొడ్డులోని పరిమళములతో

సురభితశిలం = గుబాళిస్తున్న శిలలను కలిగినది

తుషారైః గౌరం = మంచు చినుకులతో తెల్లబడినది

తస్యాః ఏవ ప్రభవమ్ = ఆమెకే (గంగానదికే) జన్మస్థలమైనది (అయిన)

అచలం = పర్వతమును

ప్రాప్య = చేరి

తస్య = అతడి యొక్క (దాని యొక్క)

అధ్వశ్రమవినయనే శృఙ్గే = మార్గాయాసమును తీర్చగల శిఖరముపై

నిషణ్ణః (సన్) = కూర్చున్నవాడివై

శుభ్ర-త్రినయన-వృషోత్ఖాత-పఙ్కోపమేయామ్ = శివుని యొక్క తెల్లని ఎద్దు చేత పైకి లేపబడిన బురదతో పోల్చదగినది (అయిన)

శోభాం = శోభను

వక్ష్యసి = ధరించనున్నావు

తాత్పర్యమ్

“బొడ్డున పరిమళము ఉండే కస్తూరిమృగములు కూర్చొని ఉండడం చేత సువాసన గొలిపే బండరాళ్ళను కలిగి ఉన్నదీ, మంచు తుంపరలతో తెలుపెక్కి ఉన్నదీ, ఆ గంగానదికే ఉద్భవస్థానమైనదీ అయిన హిమాలయాలను చేరి, దారి బడలికను తీర్చుకునేందుకు ఆ శిఖరముపై నీవు కూర్చొని ఉన్నప్పుడు, నందీశ్వరుడు తన గిట్టలతో కొమ్ములతో రేపిన బురదకున్నటువంటి సొగసును సంతరించుకుంటావు.”